Եղանակային երեւոյթներուն վրայ երկրագունդի տաքացման ազդեցութիւնը ուսումնասիրող գիտնականները կ’ըսեն, թէ մեր օրերուն արձանագրուող իւրաքանչիւր տաքութեան ալիք իր վրայ կը կրէ կլիմայական ճգնաժամին հետքերը։

Կլիմայական փոփոխութիւնը, որուն հիմնական պատճառը մարդոց կողմէ հանածոյ վառելանիւթերու այրումն է, ընդհանրապէս կը սաստկացնէ աշխարհի ծայրայեղ եղանակային երեւոյթները, սակայն այդ փոփոխութիւններուն մեծ մասը կապուած է տաքին հետ։

Ահա թէ ի՛նչ կը պատահի ձեր մարմնին՝ ծայրայեղ տաքութեան պայմաններուն մէջ, ի՛նչ նշաններու պէտք է ուշադրութիւն դարձնէք եւ ինչպէ՛ս կրնաք ապահով մնալ։

Ի՞նչ կը պատահի ձեր մարմնին

Սովորաբար ձեր մարմինը վարժուած է որոշ ջերմաստիճանի, որ սովորաբար կը տատանի մօտաւորապէս 36.1–37.2°C-ի (97-էն մինչեւ 99 աստիճան Ֆարենհայթ) միջեւ։ Երբ ձեր ուղեղը կը զգայ, որ այդ ջերմաստիճանը նուազած կամ բարձրացած է, կը փորձէ օգնել մարմնին՝ կամ պաղելու եւ կամ տաքնալու։

Այս մասին կը բացատրէ բժիշկ Ճուտիթ Լինտընը, որ Պոսթընի բժշկական կեդրոնի շտապ օգնութեան բաժանմունքին գործադիր փոխնախագահն է, ինչպէս նաեւ՝ Պոսթընի համալսարանի բժշկական դպրոցի շտապ օգնութեան բաժանմունքի դասախօս։

«Ուղեղը տարբեր միջոցներով կը փորձէ մարմինը պաղեցնել։ Ամենէն ծանօթ եւ ընդհանրացած միջոցը քրտնիլն է», – կ’ըսէ բժիշկ Լինտընը։ «Մորթին ծակտիկները կը բացուին, մարմինը կը քրտնի, իսկ երբ քրտինքը կը շոգիանայ, մարմինը կը պաղի»։

Մարմինը ինքզինք պաղեցնելու երկրորդ միջոցը արիւնատար անօթներուն ընդլայնումն ու սրտի բաբախումներուն արագացումն է։ Այս գործընթացը կ’օգնէ, որ արիւնը եւ տաքութիւնը հասնին մարմնին մակերեսը, որպէսզի աւելորդ տաքութիւնը աւելի դիւրութեամբ դուրս հանուի։

Երբ բարձր ջերմաստիճաններու կ’ենթարկուիք, ձեր մարմնին համար աւելի դժուար կը դառնայ ինքզինք բաւարար չափով պաղ պահելը։ Իսկ եթէ շրջապատը միաժամանակ տաք եւ խոնաւ է, քրտինքը այդքան ալ դիւրութեամբ չի շոգիանար, ինչ որ մարմնի ջերմաստիճանը կրնայ աւելի բարձրացնել՝ ըստ Mayo Clinic-ին։

«Որքան խոնաւութիւնը բարձր ըլլայ, այնքան աւելի ցած ջերմաստիճանները եւս կրնան ծայրայեղ տաք յառաջացնել», – կ’ըսէ բժիշկ Լինտընը։

Հիւանդութիւններու վերահսկումի եւ կանխարգիլման կեդրոններուն (CDC) համաձայն՝ մարմնի բարձր ջերմաստիճանը կրնայ վնաս հասցնել ուղեղին եւ կենսական նշանակութիւն ունեցող այլ օրկաններու։ Անիկա կրնայ նաեւ յանգեցնել տաքին հետ կապուած տարբեր հիւանդութիւններու։

Տաքին հետ կապուած հիւանդութիւններու տեսակները

Բժիշկ Լինտընին համաձայն՝ տաքին հետ կապուած թեթեւ հիւանդութիւնները, ներառեալ ջերմային կծկումները (heat cramps), ամենէն յաճախ պատահողներն են։ Հիւանդութիւններու վերահսկումի եւ կանխարգիլման կեդրոններուն (CDC) համաձայն՝ ջերմային կծկումները կրնան զարգանալ այն անձերուն մօտ, որոնք առատօրէն կը քրտնին, ներառեալ մարզանքի ընթացքին։ Չափազանց քրտնարտադրութիւնը կը սպառէ մարմնի աղն ու հեղուկները, ինչ որ կրնայ յանգեցնել մկանային ցաւերու կամ կծկումներու՝ յատկապէս որովայնին, բազուկներուն կամ ոտքերուն մէջ։

Կրնայ նաեւ զարգանալ ջերմային ցան (heat rash) ։ Ըստ CDC-ն՝ անիկա մորթի գրգռում մըն է, որ կը յառաջանայ տաք եւ խոնաւ եղանակին չափազանց քրտնելուն պատճառով եւ ամենէն յաճախ կը պատահի փոքրիկներուն մօտ։ Սովորաբար անիկա կ’երեւի որպէս կարմիր բշտիկներու կամ փոքր պղպջակներու խումբ մը եւ աւելի յաճախ կը յայտնուի վիզին, կրծքավանդակի վերին մասին կամ արմուկին ծալքերուն մէջ։

Երբ ձեր մարմինը այլեւս չի կրնար բաւարար չափով ինքզինք պաղեցնել, կրնայ զարգանալ այն, ինչ որ կը կոչուի ջերմային յոգնութիւն (heat exhaustion) ։

«Այս պարագային մարմինը շատ առատօրէն կը քրտնի, որովհետեւ ամէն ջանք կը թափէ այդ աւելորդ ջերմութիւնը յաղթահարելու եւ ինքզինք պաղ պահելու համար։ Կարելի է գլխապտոյտ կամ ուշաթափութեան զգացում ունենալ, շատերու մօտ նաեւ կը յայտնուին սիրտխառնուք եւ գլխացաւ։ Մորթը յաճախ գունատ ու խոնաւ կ’երեւի, իսկ անօթազարկը սովորաբար կ’արագանայ», – կ’ըսէ բժիշկ Լինտընը։

«Ասիկա մարմնին վերջին փորձն է ինքզինք պաղեցնելու, նախքան անդառնալի վիճակի հասնիլը։»

Արեւահարութիւնը տաքին հետ կապուած ամենէն լուրջ հիւանդութիւնն է եւ, եթէ ժամանակին չբուժուի, կրնայ մահուան պատճառ դառնալ։

«Այս փուլին մարմնի ջերմաստիճանը սովորաբար կը բարձրանայ մինչեւ 40–40.6°C (մօտաւորապէս 104–105 աստիճան Ֆարենհայթ), եւ այս է այն պահը, երբ մարմնի պաշտպանական եւ ջերմակարգաւորման «մեքանիզմ»ները կը սկսին ձախողիլ», – կ’ըսէ բժիշկ Լինտընը։

Հիւանդութիւններու վերահսկումի եւ կանխարգիլման կեդրոններուն (CDC) համաձայն՝ նախազգուշացնող նշանները կրնան ներառել մարմնի չափազանց բարձր ջերմաստիճան, կարմրած եւ չոր մորթ, արագացած անօթազարկ, գլխացաւ, գլխապտոյտ, սիրտխառնուք կամ գիտակցութեան կորուստ։

«Ջերմահարութեան բնորոշ ամենէն կարեւոր նշանը շփոթութիւնը եւ գրգռուածութիւնն են», – կ’ըսէ բժիշկ Լինտընը։

«Հետեւաբար, եթէ տաքի մէջ գտնուող անձ մը շփոթած կամ գրգռուած դառնայ, պէտք է ենթադրել, որ ան ջերմահարութիւն ունի, որովհետեւ տակաւին հակառակը չէ հաստատուած։ Այդ պարագային անյապաղ օգնութիւն կանչեցէք եւ անձը անմիջապէս տաքէն հեռացուցէք»։

Ինչպէ՞ս ապահով մնալ

Երբ ձեր միջավայրը տաքի կ’ենթարկուի, կան քանի մը միջոցներ, որոնցմով կրնաք պաշտպանել թէ՛ դուք ձեզ, թէ՛ ուրիշները։

Նախ, ուշադիր եղէք ջերմային յոգնութեան կամ տաքին հետ կապուած այլ հիւանդութիւններու ախտանշաններուն։ «Երբ մէկը կը սկսի ուշաթափութեան զգացում ունենալ, գլխապտոյտ, սիրտխառնուք կամ գլխացաւ զգալ, ուրեմն հասած է շտապ գործելու ժամանակը», – կ’ըսէ բժիշկ Լինտընը։ «Ասիկա կը նշանակէ անձը անմիջապէս տաքէն հեռացնել եւ զով վայր մը փոխադրել»։

Այն անձին, որուն մօտ այս ախտանշանները կը յայտնուին, ջուր ցօղելը եւ հեղուկներ տալը կրնան օգնել մարմնին ջերմաստիճանը նուազեցնելու։ Իսկ եթէ ան կը սկսի գիտակցութիւնը կորսնցնել կամ սիրտխառնուք եւ փսխում ունենալ, անմիջապէս շտապ օգնութիւն կանչեցէք։

«Եթէ մէկը շփոթած կամ մտային խանգարման որեւէ նշան ունի, ատիկա անմիջական վտանգի ահազանգ մըն է», կ՛աւելցնէ Լինտըն։

Երբ դուրսը շատ տաք է, փորձեցէ՛ք խուսափիլ բացօթեայ գործունէութիւններէն, յատկապէս առաւօտեան ժամը 11-էն մինչեւ կէսօրէ ետք ժամը 3-ը, ըստ Լինտընի։ Եթէ պարտաւոր էք դուրս գալ, հագէ՛ք բաց գոյնի հագուստ, ծածկեցէ՛ք գլուխը եւ առատ հեղուկ օգտագործեցէ՛ք։

Մի՛ սպասէք, մինչեւ որ ծարաւ զգաք ջուր խմելու համար, որովհետեւ ծարաւը արդէն ջրազրկման նշան կրնայ ըլլալ։ Լինտըն կը յանձնարէ ամէն ժամ առնուազն մէկ գաւաթ ջուր, կամ աւելի, խմել։

«Եթէ սկսիք ուշաթափութեան զգացում ունենալ կամ գլխապտոյտ, առատ քրտնարտադրութիւն եւ սրտի արագ բաբախում զգալ, անմիջապէս դուրս եկէ՛ք տաք միջավայրէն», կ՛ըսէ Լինտըն։

Փորձեցէ՛ք օդի զովացման համակարգ ունեցող վայր գտնել կամ ձեր շրջանին մէջ այնպիսի տեղեր, ուր կրնաք երթալ զով մնալու համար։ Նոյնիսկ առեւտրական կեդրոնի մը կամ հանրային գրադարանի մը մէջ քանի մը ժամ անցընելը կրնայ օգտակար ըլլալ։

Երբ տունը կը գտնուիք, հովահարները կրնան օգտակար ըլլալ, բայց մի՛ հիմնուիք անոնց վրայ որպէս զովնալու միակ միջոցը։ Թէեւ կրնան աւելի հանգիստ զգացնել տալ, սակայն չեն կրնար կանխել տաքին պատճառած հիւանդութիւնները։

«Եթէ շատ տաք սենեակի մը մէջ էք, «հովահար ունենալը ինքնին օգտակա՞ր է» հարցումին պատասխանը «ո՛չ» է։ Կը կարծեմ, որ եթէ հովահար ունիք եւ միաժամանակ կրնաք ջուր ցօղել ձեր մարմինին, այդ պարագային հովահարը կրնայ օգտակար ըլլալ», կ՛ըսէ Լինտըն։ «Հովահարները ամէն պարագայի արդիւնաւէտ լուծում չեն»։

Վերջապէս, Լինտըն կը շեշտէ, որ պէտք է ուշադրութիւն դարձնէք ձեր դրացիներուն, ծնողներուն եւ բարեկամներուն, յատկապէս տարեց այն անձերուն, որոնք առանձին կ՚ապրին կամ ընկերային մեկուսացման մէջ կը գտնուին։

The post Երկիրը արագօրէն կը տաքնայ. ի՛նչ կը պատահի ձեր մարմնին ծայրայեղ տաք պայմաններուն մէջ appeared first on AFHIL.

«Ասոնք պարզ անհանգստութիւններ չեն, այլ՝ շատ մեծ եւ լուրջ գոյացութիւններ, որոնք կրնան լրջօրէն ազդել կեանքի որակին վրայ», – կ՚ըսէ բժիշկ Ուասըն։

Շատեր որեւէ ախտանշան չեն ունենար եւ միայն կոնքի զննումի կամ ուլթրաձայնային պատկերի միջոցով կը տեղեկանան, որ արգանդի «միոմ»ներ ունին։ Իսկ ուրիշներու մօտ կրնան ի յայտ գալ հետեւեալ ախտանշանները՝ առատ, ցաւոտ, աւելի երկար տեւող կամ աւելի յաճախակի դաշտաններ, կոնքի, որովայնի կամ մէջքի ստորին բաժինի ցաւ, յաճախակի կամ դժուար միզարձակում, պնդութիւն կամ սեռային յարաբերութեան ընթացքին ցաւ։

«Երբ արգանդի «միոմ»ները շատ կը մեծնան, զանոնք կարելի է նոյնիսկ զգալ որովայնի պատին վրայէն։ Անոնք կրնան այնքան մեծնալ, որ տաբատը հագնելու դժուարութիւն ըլլայ, որովայնը զգալիօրէն ուռի, իսկ «միոմ»ները ճնշում գործադրեն մօտակայ օրկաններուն, օրինակ՝ միզապարկին վրայ, ինչ որ կը ստիպէ մարդուն շատ յաճախ միզելու երթալ, ինչպէս նաեւ յառաջացնել այլ ախտանշաններ», – կը բացատրէ բժիշկ Ուասըն։

«Միոմները կրնան նաեւ պնդութիւն յառաջացնել, որովհետեւ ճնշում կը գործադրեն աղիքներուն վրայ եւ կը խանգարեն անոնց բնական գործունէութիւնը»։

Նախապէս, այն կիներուն, որոնց արգանդի «միոմ»ները լուրջ խնդիրներ կը յառաջացնէին, յաճախ կ՚ըսուէր, թէ միակ բուժման տարբերակը արգանդի հեռացումն (հիսթերէքթոմի) է՝ վիրահատութիւն մը, որուն ընթացքին արգանդը կը հեռացուի եւ վերջ կը դրուի նաեւ յղի ըլլալու կարելիութիւնը։

Սակայն, այսօր բժշկական նոր զարգացումները զգալիօրէն կը նուազեցնեն «միոմ»ներու հեռացման վիրահատութեան ազդեցութիւնը հիւանդին վրայ։ Շատ պարագաներու կարելի կ՚ըլլայ պահպանել թէ՛ արգանդը եւ թէ՛ կնոջ յղի դառնալու կարողութիւնը», – կ՚ըսէ բժիշկ Ուասըն։ «Միոմներու բուժման այլ տարբերակներ ալ կան, ներառեալ դեղորայքներ, որոնք կը փոքրացնեն «միոմ»ները, ինչպէս նաեւ՝ ոչ վիրահատական միջամտութիւններ», – կ՚աւելցնէ ան։

Օրինակ՝ միջամտութեան մասնագէտ ճառագայթաբանները կրնան կատարել արգանդի «միոմ»ի «էմպոլիզացիա»՝ (embolization) դադրեցնելով «միոմ»ներուն արիւն մատակարարող անօթներուն հոսքը, որուն իբրեւ արդիւնք, «միոմ»ները կը փոքրանան։ Հիւանդները սովորաբար նոյն օրը տուն կը վերադառնան։ «Միոմ»ներուն չափի նուազեցումն ու ախտանշաններուն մեղմացումը կրնան զգալիօրէն բարելաւել հիւանդին վիճակը», – կը բացատրէ բժիշկ Ուասըն։

Այլ նուազ ներխուժողական միջամտութիւններու կարգին է նաեւ ռատիօ-յաճախական «ապլացիա»ն (radiofrequency ablation), որ կ՚օգտագործէ ջերմային ուժանիւթ՝ «միոմ»ներու բջիջները ոչնչացնելու համար։ Նուազ ներխուժողական վիրահատութիւններուն մէջ կը մտնեն նաեւ «րոպոթ»ային կամ «լափարոսքոփիք միոմէքթոմիա»ն (laparoscopic myomectomy), այսինքն՝ վիրահատութիւն մը, որուն ընթացքին միայն «միոմ»ները կը հեռացուին, իսկ արգանդը կը պահպանուի։

The post Միոմներ․ նոր զարգացումները կիներուն կը տրամադրեն աւելի քիչ ներխուժողական բուժման տարբերակներ appeared first on AFHIL.

Ի՞նչ է «առողջ կեանքի տեւողութիւնը» (healthspan), եւ ինչո՞վ կը տարբերի անիկա կեանքի տեւողութենէն կամ երկարակեցութենէն

Հիւանդները յաճախ կ՚ըսեն. «Կ՚ուզեմ 100 տարեկան ապրիլ», եւ ասիկա իսկապէս իմաստալից նպատակ մըն է։ Սակայն աւելի երկար ապրիլը միշտ չի նշանակեր աւելի լաւ ապրիլ։

«Առողջ կեանքի տեւողութիւն»ը կը վերաբերի՝ այդ տարիներուն ընթացքին որքան առողջ եւ ինքնուրոյն ապրելու ունակութեան, լաւ պահպանելու ձեր մտածողութեան յստակութեան եւ կեանքի լաւ որակին։ Անիկա ուշադրութիւնը շեղելով տարիներու թիւը միայն աւելցնելէն, կը դարձնէ այն բանին վրայ, որ այդ տարիները իսկապէս արժէքաւոր եւ իմաստալից ըլլան։

Ինչո՞ւ այս տարբերութիւնը այսօր առանձնայատուկ կարեւորութիւն ունի

Բժիշկները մեծ յաջողութիւն ունեցած են կեանքի տեւողութիւնը երկարաձգելու մէջ, սակայն այդ յաւելեալ տարիներուն որակը պահպանելու առումով նոյնքան յաջող չեն եղած։

Մեր ամէնօրեայ բժշկական փորձառութիւնը ցոյց կու տայ, որ շատ մարդիկ աւելի երկար կ՚ապրին՝ ունենալով քրոնիկ հիւանդութիւններ, սահմանափակ շարժունակութիւն, մտային կարողութիւններու նուազում եւ ուրիշներէ կախեալ ըլլալու զարգացում։ Աւելի երկար ապրած տարիներուն եւ առողջ ու լիարժէք ապրած տարիներուն միջեւ եղած այս տարբերութիւնը հետզհետէ կ՚աւելնայ, եւ առողջապահութեան մասնագէտները ամէն օր կը տեսնեն այս իրականութիւնը։

Ի՞նչ կը վրիպի առողջապահութեան մասնագէտներէն՝ այսօրուան խնամքի մօտեցումին մէջ

Երբ աւելի երկար ապրիլը նոյնացնենք աւելի լաւ ապրելուն հետ, բժշկական խնամքը կրնայ չափազանց կեդրոնանալ միայն հիւանդութեան վրայ։ Այդ պարագային բաւարար ուշադրութիւն չենք դարձներ մարդու գործունակութեան, մտային առողջութեան, տան մէջ ինքնուրոյն ապրելու կարողութեան եւ այն բոլոր բաներուն, որոնք հիւանդները ամենէն շատ կը գնահատեն։

Աւանդական չափանիշները, ինչպէս տարրալուծարանային քննութիւններու արդիւնքները կամ գոյատեւման ցուցանիշները, մեզի չեն ըսեր, թէ արդեօք մարդը կրնա՞յ ինքնուրոյն կատարել իր ամէնօրեայ գործերը, պահպանել իր ընկերային կապերը կամ ապահով ու անկախ կերպով շարունակել ապրիլ։ Ահա՛ այս է բժշկութեան մէջ յաջողութիւնը սահմանելու մեր մօտեցումին կարեւոր բացը։

Ինչպէ՞ս կարելի է առողջ կեանքի տեւողութիւնը գնահատել ամէնօրեայ բժշկական աշխատանքին մէջ

Առողջ կեանքի տեւողութիւնը գործնական արժէք կը ստանայ, երբ հետեւողական կերպով սկսինք գնահատել նաեւ այլ կարեւոր ոլորտներ, ինչպէս՝ ֆիզիքական գործունակութիւնը, մտային առողջութիւնը եւ ինքնուրոյնութիւնը։

Այս նպատակով արդէն գործնական միջոցներ ունինք՝ օրինակ՝ քալելու արագութիւնը չափելը, բռնելու (ձեռքի) ուժը, հաւասարակշռութեան փորձարկումը, մտային կարողութիւններու զննումը եւ հիւանդներուն կողմէ ներկայացուած արդիւնքները։ Այս բոլորը գիտականօրէն հաստատուած չափանիշներ եւ գնահատման միջոցներ են, որոնք կարելի է ներառել ամէնօրեայ բժշկական խնամքին մէջ եւ որոնք շատ աւելի յստակ պատկեր կու տան այն մասին, թէ հիւանդները իրականութեան մէջ ինչ վիճակի մէջ են։

Երբ այս բոլորին հետ մէկտեղ առաջնահերթութիւն տանք նաեւ այս ոլորտներուն հետեւողական գնահատումին եւ մտածուած կանխարգելիչ խնամքին, կրնանք ժամանակի ընթացքին հետեւիլ անոնց փոփոխութիւններուն եւ այդ տեղեկութիւնները օգտագործել բժշկական որոշումներ կայացնելու համար՝ այնպիսի ձեւով, որ համապատասխանեն հիւանդներուն համար ամենէն կարեւոր առաջնահերթութիւններուն։

Առողջ կեանքի տեւողութեան վրայ աւելի մեծ ուշադրութիւն դարձնելը ինչպէ՞ս կրնայ փոխել հիւանդներու բժշկական խնամքը

Առողջ կեանքի տեւողութեան վրայ կեդրոնացած մօտեցումը բժշկական խնամքի նպատակը կը փոխադրէ դէպի այն, որ հիւանդները կարելի եղած չափով երկար պահպանեն իրենց ինքնուրոյնութիւնը, շարժունակութիւնը եւ մտային յստակութիւնը։

Այս մօտեցումը նաեւ կը փոխէ հիւանդներուն հետ մեր հաղորդակցութեան ձեւը։ Փոխանակ միայն հիւանդութեան բուժման վրայ կեդրոնանալու, կրնանք բժշկական խնամքը կազմակերպել այնպէս, որ նպատակ ունենայ պահպանելու գործունակութիւնը, մտային կարողութիւնները եւ ընդհանուր բարեկեցութիւնը, որպէսզի մարդիկ կարենան արժանապատիւ եւ լիարժէք կեանք ապրիլ։ Փոփոխութեան ենթարկուած այս մօտեցումը կ՚օգնէ, որ հիւանդները աւելի լաւ հասկնան բժշկական յանձնարարութիւններուն նպատակը եւ աւելի աշխուժօրէն մասնակցին անոնց խնամքին։

Հիւանդները եւ առողջապահութեան մասնագէտները ի՞նչի մասին պէտք է տարբեր ձեւով մտածեն

Կրնանք սկսիլ փոխելով մեր զրոյցները․ ամէն ինչ կը սկսի մեր գործածած բառերէն։ Փոխանակ միայն հարցնելու, թէ ինչպէ՛ս կարելի է կեանքը երկարաձգել, կրնանք հարցնել՝ ինչպէ՛ս կրնանք օգնել, որ հիւանդները լաւ եւ լիարժէք ապրին, ի՞նչ են անոնց նպատակները, եւ ինչպէ՞ս կրնանք աջակցիլ, որպէսզի հասնին այդ նպատակներուն։

Ասիկա կը ներառէ նաեւ ամէնօրեայ գործերը ինքնուրոյն կատարելու, ընկերային կապերը պահպանելու եւ անկախ կերպով ապրելու կարողութիւնը պահպանելը։ Բժշկական խնամքին մասին մեր խօսելու ձեւին մէջ կատարուած նոյնիսկ փոքր փոփոխութիւնները կրնան օգնել, որ հիւանդները տեսնեն, թէ նպատակը միայն երկարակեցութիւնը չէ, այլ՝ կեանքը որակով, արժանապատուութեամբ եւ նպատակասլացութեամբ ապրիլը։

Որո՞նք են այս հետազօտութեան յաջորդ քայլերը

Մեր նպատակը առողջ կեանքի տեւողութիւնը այնպիսի ցուցանիշի վերածելն է, որ կարելի ըլլայ զայն գնահատել եւ ժամանակի ընթացքին հետեւիլ անոր` ամէնօրեայ բժշկական աշխատանքին մէջ։ Եթէ յաջողինք այդ ընել, պիտի կարենանք բժշկական խնամքը աւելի լաւ համապատասխանեցնել այն արդիւնքներուն, որոնք իսկապէս ազդեցութիւն կ՚ունենան հիւանդներուն կեանքին վրայ։

Յաջորդ քայլերը կը ներառեն առողջ կեանքի տեւողութիւնը գնահատելու միասնական չափանիշներու մշակումը, զանոնք բժշկական տարբեր մասնագիտութիւններուն մէջ ներդնելը եւ այնպիսի խնամքի մօտեցումներու մշակումը, որոնք առաջնահերթութիւն կու տան գործունակութեան, ինքնուրոյնութեան եւ կեանքի երկարաժամկէտ որակին։

The post Վերարժեւորելով ծերացումը․ ինչո՞ւ «առողջ կեանքի տեւողութիւնը» նոյնքան կարեւոր է, որքան կեանքի տեւողութիւնը appeared first on AFHIL.

Օքսֆորտի համալսարանի գիտնականները բացայայտած են, որ շաքար պարունակող ըմպելիքներու յաճախակի գործածութիւնը կը բարձրացնէ սրտանօթային հիւանդութիւններու եւ ուղեղի կաթուածի հաւանականութիւնը։ Հետազօտութեան արդիւնքները հրապարակուած են BMC Medicine ամսագրին մէջ։

Հետազօտութեան ընթացքին գիտնականները գնահատած են աւելի քան 100 հազար մարդու սննդային սովորութիւնները։ Անոնք ուսումնասիրած եւ վերլուծած են մասնակիցներու սննդականոնը՝ մասնաւորաբար, 206 տեսակի սնունդէն ու 32 տեսակի ըմպելիքէն ստացած ածխաջուրերը։

Հետազօտութիւնը երկարած է 9 տարի, որուն ընթացքին սրտի հիւանդութիւններ եւ ուղեղի կաթուած ախտորոշուած է գրեթէ 10 հազար կամաւորի մօտ։ Յաւելեալ ուսումնասիրութիւններէն եւ որոշ ճշգրտումներէ ետք գիտնականները եկած են այն եզրակացութեան, որ ածխաջուրերու ընդհանուր գործածութիւնը չ՛ազդեր սրտանօթային հիւանդութիւններու զարգացման հաւանականութեան վրայ, սակայն ազատ շաքարի (այսինքն՝ ուտելիքներուն եւ ըմպելիքներուն աւելցուած, ինչպէս նաեւ մեղրին, օշարակներուն եւ պտղահիւթերուն մէջ գտնուող շաքարները) ստացումը սննդամթերքի այնպիսի տեսակներէն, ինչպէս՝ «կազաւորուած» քաղցր ըմպելիքները, պտղային հիւթերը եւ կաթնային «քոքթէյլ»ները, կապուած է սրտանօթային համակարգի բոլոր հիւանդութիւններու զարգացման բարձր հաւանականութեան հետ։

Մասնաւորաբար, ազատ շաքարէն ստացուած «էներժի»ի (քալորիներու) իւրաքանչիւր 5 առ հարիւրը կը բարձրացնէ ուղեղի կաթուածի վտանգը 10 առ հարիւրով, իսկ սրտի հիւանդութիւններու վտանգը՝ 6 առ հարիւրով։

The post Տաք եղանակին շաքար պարունակող ըմպելիքներ խմելը կրնայ բարձրացնել ուղեղի կաթուածի եւ սրտանօթային հիւանդութիւններու վտանգը appeared first on AFHIL.

Մարմինին հիմնական նպատակն է ներքին ջերմաստիճանը շուրջ 37°C-ի (98.6°F) սահմաններուն մէջ պահել։ Այս գործընթացը կը վերահսկէ «հիփոթալամուս»ը՝ (hypothalamus) ուղեղին ջերմակարգաւորման կեդրոնը։ Երբ մարմինը կը սկսի չափազանց տաքնալ, գործի կը դրուին զովացումի տարբեր «մեքանիզմ»ներ, որոնցմէ են՝ աւելի առատ քրտնարտադրութիւնը, արեան հոսքի բաշխումի փոփոխութիւնները եւ մարմինին մէջ լրացուցիչ ջերմութիւն արտադրող գործունէութիւններու նուազեցումը։

Տաք եղանակին արիւնը կ՚ուղղուի դէպի մորթը, որպէսզի օգնէ ջերմութիւնը դուրս նետելու՝ դէպի շրջապատ։ Իբրեւ հետեւանք, մարսողական համակարգին աւելի քիչ արիւն կը հասնի։ Սովորական պայմաններու տակ, ուտելէ ետք արիւնին զգալի մասը կ՚ուղղուի դէպի մարսողական համակարգ՝ մարսողութեան եւ սննդարար նիւթերու ներծծման նպաստելու համար։ Սակայն, երբ մարսողական համակարգ հասնող արիւնին քանակը կը նուազի, մարսողութիւնը կը դանդաղի, իսկ ախորժակը բնականաբար կը նուազի։

Մարսողութեան համար պահանջուող այլ գործօն մըն է ուժանիւթը։ Սնունդը մարսելու, սննդարար նիւթերը ներծծելու եւ զանոնք մարմինին տարբեր մասեր փոխադրելու ընթացքին ջերմութիւն կ՚արտադրուի։ Երբ մարմինը չափազանց կը տաքնայ, անիկա կը փորձէ նուազեցնել ամէն գործընթաց, որ կրնայ աւելի բարձրացնել իր ներքին ջերմաստիճանը։ Հետեւաբար, մարսողական գործունէութիւնը կը նուազի։

Հորմոններ եւս կարեւոր դեր ունին։ Անօթութեան եւ յագեցուածութեան զգացողութիւններուն միջեւ հաւասարակշռութիւնը կը կարգաւորեն այնպիսի հորմոններ, ինչպէս՝ «կրելին»ը (ghrelin), որ կը խթանէ ախորժակը ու «լեփթին»ը (leptin), «փեփթիտ YY»-ը (PYY) եւ «կլիւքակոնանման փեփթիտ-1»-ը (GLP-1), որոնք կը նպաստեն յագեցուածութեան զգացումին։ Հետազօտութիւնները ցոյց տան, որ տաքի ազդեցութիւնը կրնայ նուազեցնել «կրելին»ի մակարդակը եւ միաժամանակ զօրացնել յագեցուածութեան ազդակները։ Սակայն, այս ազդեցութիւնները միշտ նոյն ձեւով չեն արտայայտուիր եւ ինքնին ամբողջովին չեն բացատրեր ախորժակին նուազումը։

Անօթութեան եւ ծարաւին սերտ կապը եւս կարեւոր գործօն մըն է։ Այս երկու զգացողութիւններն ալ կը կարգաւորուին «հիփոթալամուս»ին կողմէ եւ յաճախ կրնան իրարու հետ շփոթուիլ։ Բարձր ջերմաստիճանի պայմաններուն մարմինը աւելի հեղուկ կը կորսնցնէ քրտինքի միջոցով, ինչ որ կ՚աւելցնէ ջուրի կարիքը։ Հետեւաբար, ուղեղը առաջնահերթութիւն կու տայ մարմինին հեղուկի պաշարներուն վերականգնման, ոչ թէ սնունդի ընդունման, ինչ որ աւելի եւս կը նուազեցնէ ախորժակը։

Բացի ատկէ, ջրազրկումը եւ մարմինին չափազանց տաքնալը կրնան դանդաղեցնել ստամոքսին դատարկումը, ինչ որ ուտելէ ետք կրնայ յագեցուածութեան եւ ծանրութեան զգացում ստեղծել։ Ասիկա կրնայ նուազեցնել առատ կերակուր ուտելու ցանկութիւնը։

Կարճ խօսքով, տաք եղանակին մարմինը կը փոխէ իր առաջնահերթութիւնները․ պաղիլը աւելի կարեւոր կը դառնայ, քան մարսողութիւնը։ Ախորժակի նուազումը, հետեւաբար, մարմինին խանգարման նշան չէ, այլ՝ համակերպելու արձագանգ մը։

Այնուամենայնիւ, բաւարար եւ հաւասարակշռուած սնունդը կը շարունակէ կարեւոր մնալ։ Տաք եղանակին աւելի թեթեւ եւ ջուրով հարուստ ուտելիքներ, ինչպէս՝ պտուղները, բանջարեղէնները, մածունը եւ այլ կաթնամթերքներ, սովորաբար աւելի դիւրութեամբ կը մարսուին։ Օրուան ընթացքին փոքր բաժիններով ուտելը կրնայ օգնել պահպանելու մարմինին ուժանիւթի մակարդակը՝ առանց չափազանց ջերմութիւն արտադրելու։

Բաւարար ջուր խմելը եւ կորսուած հանքային նիւթերու (electrolytes) փոխարինումը նոյնպէս կարեւոր են, յատկապէս երբ քրտնարտադրութիւնը առատ է։ Սպիտակուցը պէտք չէ ամբողջովին դուրս ձգել սննդականոնէն, սակայն աւելի դիւրին կրնայ ըլլալ օրուան ընթացքին զայն փոքր բաժիններով օգտագործել։ Ընդհանուր առումով, միջերկրականեան սննդականոնին յատուկ թեթեւ կերակուրները կրնան աւելի համապատասխանել մարմինի կարիքներուն՝ սաստիկ տաք եղանակին։

The post Ինչո՞ւ տաք եղանակը կը նուազեցնէ ձեր ախորժակը. ի՞նչ կը պատահի մարմինին մէջ appeared first on AFHIL.

Փրոպիոթիքներ․ կը նպաստեն մարսողութեան եւ ընդհանուր առողջութեան

Փրոպիոթիքները (probiotics) ապրող օրկանիզմներ են՝ կամ պարզապէս «միքրոպ»ներ։ Անոնք հիմնականին մէջ «պաքթիրիա»ներ եւ խմորասունկեր են, որոնց հիմնական դերը մարսողութեան աջակցիլն ու ընդհանուր առողջութեան նպաստելն է։ Փրոպիոթիքները կ՚օգնեն ամրապնդելու աղիքներու պաշտպանողական պատնէշը, կը նպաստեն սննդարար նիւթերու աւելի լաւ ներծծման եւ կ՚օգնեն փոխարինելու նուազ օգտակար կամ վնասակար «միքրոպ»ները։

Հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ փրոպիոթիքները կրնան օգնել բուժելու, նոյնիսկ կանխարգիլելու որոշ առողջական վիճակներ, ինչպէս՝ մարսողական համակարգի վարակները, գրգռուած աղիքի համախտանիշը (IBS), կաթնաշաքարի (լաքթոզ) անհանդուրժողականութիւնը, «ալերժի»ները, «սիսթիք ֆիպրոզ»ը, միզասեռական համակարգի վարակները, փորհարութիւնը, բարձր «քոլեսթերոլ»ը, «էքզեման» եւ քաղցկեղի որոշ տեսակներ։

Փրոպիոթիքները կրնան նաեւ նպաստել բերանի եւ ակռաներու առողջութեան՝ օգնելով բուժելու եւ կանխարգիլելու ակռաներու փճացումը, լինտերու հիւանդութիւնները եւ բերնի տհաճ հոտը։

Մարսողութեան աջակցելէն բացի, փրոպիոթիքներու այլ կարեւոր դերերէն մէկը նաեւ առողջ դիմադրողական համակարգի պահպանման նպաստելը եւ քրոնիկ հիւանդութիւններու կանխարգիլումն է։

Փրոպիոթիքներու օրինակներ են խմորուած մթերքները, ինչպէս՝ որոշ տեսակներու մածուն, բազմաթիւ պանիրներ, թթուաշի վերածուած բանջարեղէններ, խնձորի քացախ, խմորուած թէյեր եւ թթու կաղամբ։ Փրոպիոթիքները հասանելի են նաեւ յաւելումներու ձեւով՝ դեղահատերու կամ փոշիի տեսքով։

Փրիպիոթիքներ․ կը սնուցանեն աղիքներու օգտակար մանրէները

Փրիպիոթիքները (prebiotics) փրոպիոթիքներուն սնունդն են։ Անոնք խմորումի եւ նիւթափոխանակութեան գործընթացներու միջոցով կը սնուցանեն փրոպիոթիքները, ինչ որ օգտակար է աղիքներուն համար։ Այս միքրօ-օրկանիզմները կը մասնակցին օրկանիզմի բազմաթիւ կարեւոր գործընթացներուն, ներառեալ՝ բջիջներու ուժանիւթի արտադրութիւնը, դիմադրողական համակարգի գործունէութիւնը, «հորմոն»ներու կարգաւորումը, բորբոքումի նուազեցումը եւ աղիքներու բնական գործունէութեան պահպանումը։

Հետազօտութիւնը կը վկայէ, որ փրիպիոթիքներու առատ օգտագործումը կրնայ ամրապնդել դիմադրողական համակարգը, օգնել արիւնին մէջ շաքարի մակարդակի կարգաւորման, նուազեցնել հաստ եւ ուղիղ աղիքներու քաղցկեղի վտանգը եւ բարելաւել «քալսիում»ի ներծծումը։ Երբ օգտակար մանրէները (փրոպիոթիքները) կը «կերակրուին» առողջարար սնունդով (փրիպիոթիքներով), մեր օրկանիզմը աւելի առողջ կ՚ըլլայ։

Փրիպիոթիքները կը գտնուին այն ուտելիքներուն մէջ, որոնք կը պարունակեն՝

• Սննդային մանրաթելեր, որոնք օրկանիզմը ամբողջութեամբ չի մարսեր։
•  Չմարսուող օսլայ, որ ածխաջուրի տեսակ մըն է եւ չի մարսուիր բարակ աղիքին մէջ։ Փոխարէնը, անիկա կը խմորուի հաստ աղիքին մէջ։

Ամենէն ընդհանրացած փրիպիոթիքներն են՝ «ինուլին»ը, «օլիկոսաքարիտ»ները եւ «փեքթին»ը, որոնք կը գտնուին մանրաթելով հարուստ մթերքներու մէջ։ Փրիպիոթիքներ պարունակող մթերքները կը ներառեն պտուղները եւ բանջարեղէններուն մեծ մասը՝ յատկապէս կանաչ պանանը, ծնեբեկը եւ սոխը, ինչպէս նաեւ՝ սխտորը, ընկուզեղէնը, սերմերը, վարսակը, գարին, գետնախնձորը եւ ընդեղէնները, ինչպէս՝ «սոյա»ն, չոր լուբիան, սիսեռը եւ ոսպը։

Ինչպէ՞ս աւելցնել փրոպիոթիքները եւ փրիպիոթիքները ձեր սննդականոնին մէջ

Սնունդի մը բաղադրութիւնը կրնայ փոխուիլ պատրաստութեան եղանակէն։ Ուստի, փրիպիոթիքներէն եւ փրոպիոթիքներէն առաւելագոյն չափով օգտուելու համար, կարեւոր է ուշադրութիւն դարձնել կերակուրներու պատրաստութեան եղանակին։ Օրինակ՝ գետնախնձորը խաշելը աւելի օգտակար է, քան ջեռոցին մէջ եփելը։ Երբ գետնախնձորը նախ կը խաշուի, ապա կը սառեցուի, անոր մակերեսին կը գոյանայ սպիտակ օսլայանման շերտ մը, որ ամենէն օգտակար մասն է։ Իսկ լուբիան եւ այլ ընդեղէնները տաք մատուցելը կը բարձրացնէ անոնց օսլայի պարունակութիւնը, ինչ որ օգտակար է աղիքներու առողջութեան համար։

Պտուղներուն եւ բանջարեղէններուն մեծ մասը թարմ եւ հում վիճակով ուտելը օրկանիզմին կ՚ապահովէ օգտակար փրիպիոթիքներ։

Հետազօտողները կը յանձնարարեն այս ուտելիքները աստիճանաբար ներառել ձեր սննդականոնին մէջ։ Փրիպիոթիքներ եւ փրոպիոթիքներ պարունակող մեծ քանակութեամբ նոր մթերքներ մէկ անգամէն աւելցնելը կրնայ յառաջացնել «կազ», փորի փքուածութիւն եւ աղիքային անհանգստութիւն։

The post Փրիպիոթիքներ եւ փրոպիոթիքներ․ ի՞նչ է տարբերութիւնը անոնց միջեւ appeared first on AFHIL.

Հետազօտութիւնը, որ հրապարակուած է Cell Reports Medicine գիտական ամսագրին մէջ, ղեկավարած է դոկտ. Արշատ Այյազը՝ (Arshad Ayyaz) Կենսաբանական Գիտութիւններու Բաժանմունքէն եւ Արնի Շարպոնօն Քաղցկեղի Հետազօտական Հիմնարկէն (Arnie Charbonneau) ։

Հետազօտողներուն համաձայն, դիմադրողական համակարգի միջոցով բուժումը (immunotherapy), որ կը «վարժեցնէ» հիւանդին դիմադրողական համակարգը՝ քաղցկեղային բջիջները ճանչնալու եւ ոչնչացնելու համար, զգալի յաջողութիւն արձանագրած է քաղցկեղի բազմաթիւ տեսակներու պարագային։ Սակայն հաստ եւ ուղիղ աղիքներու քաղցկեղին մէջ անիկա արդիւնաւէտ է պարագաներուն 15 առ հարիւրին մօտ միայն։

Հետազօտական խումբը բաղդատած է բուժման արձագանգող եւ բուժման նկատմամբ դիմադրութիւն ցուցաբերող ուռուցքներու ծինային յատկութիւնները եւ յայտնաբերած է դիմադրողական համակարգէն խուսափելու նախապէս չյայտնաբերուած «մեքանիզմ» մը։

Բուժման նկատմամբ դիմադրութիւն ցուցաբերող ուռուցքներուն մէջ գիտնականները յայտնաբերած են սպիտակուց մը, որ ըստ էութեան կը մոլորեցնէ դիմադրողական համակարգը՝ կանխարգիլելով անոր ճանչնալ քաղցկեղային բջիջները։ Հետազօտողները այս «մեքանիզմ՛ը կը նկարագրեն որպէս ուռուցքի «քօղարկումի» (camouflage) ձեւ մը։

«Մենք մտածեցինք, թէ ի՞նչ պիտի պատահէր, եթէ դադրեցնէինք այս սպիտակուցին արտադրութիւնը», – բացատրած է Այյազը։

Ծինայինօրէն ձեւափոխուած քաղցկեղային բջիջներ օգտագործելով՝ հետազօտողները անջատած են այն ծինը, որ պատասխանատու էր այդ սպիտակուցին արտադրութեան համար։ Երբ ծինը ապաշխուժացուած է, ուռուցքային բջիջները դարձած են «տեսանելի» դիմադրողական համակարգին համար։

Երբ այս մօտեցումը մուկերու մօտ համադրուած է դիմադրողական համակարգի միջոցով բուժման հետ, ուռուցքները ամբողջովին վերացած են, իսկ բուժման արձագանգման մակարդակը հասած է 100 առ հարիւրի։

«Սկիզբը գրեթէ չէի կրնար հաւատալ։ Ընդամէնը մէկ ծին անջատեցինք, եւ արդիւնքը ամբողջութեամբ յստակ էր», – ըսած է հետազօտողը։

Նոյնիսկ առանց լրացուցիչ դիմադրողական համակարգի միջոցով բուժման, ուռուցքները փոքրացած են, որովհետեւ կորսնցուցած են մարմնի բնական դիմադրողական պաշտպանական համակարգէն թաքնուելու իրենց կարողութիւնը։

Հետազօտութեան հեղինակները կ՛ընդգծեն, որ այս արդիւնքները տակաւին «նախաքլինիքական» (preclinical) փուլին մէջ են, եւ կրնայ տարիներ պահանջուիլ, մինչեւ որ այս ռազմավարութիւնը հասնի բժշկական գործնական կիրառութեան։ Այնուամենայնիւ, այս մօտեցումը կրնայ ապագային կիրառելի ըլլալ նաեւ այլ ուռուցքներու պարագային, ներառեալ ենթաստամոքսային գեղձի եւ թոքի քաղցկեղները։

The post Քաղցկեղի հետազօտութեան մէջ նոր յառաջընթաց. մէկ ծինի ապաշխուժացումը ուռուցքները կը բացայայտէ դիմադրողական համակարգին առջեւ appeared first on AFHIL.

Սննդային մանրաթելը բուսական ծագում ունեցող մթերքներու այն բաղադրիչն է, որ օրկանիզմը չի կրնար մարսել կամ քայքայել։ Ի տարբերութիւն սպիտակուցներու, ճարպերու եւ պարզ ածխաջուրերու, մանրաթելը գրեթէ անփոփոխ կ՚անցնի մարսողական համակարգէն։ Որովհետեւ մարմինը չի կրնար զայն մարսել, անիկա կը դառնայ աղիքներուն մէջ ապրող թրիլիոնաւոր մանրէներու կարեւոր սննդանիւթը։

Երբ սնունդը կ՚անցնի մարսողական համակարգէն, մարմինը նախ կը ներծծէ այն սննդարար նիւթերը, որոնք կրնայ օգտագործել։ Մնացեալ մասը, որուն զգալի բաժինը մանրաթել է, կը հասնի հաստ աղիք, ուր աղիքային մանրէները զայն կ՚օգտագործեն որպէս ուժանիւթ։

Թէեւ սննդային մանրաթելը յաճախ կապուած է մարսողութեան հետ, անոր դերը շատ աւելի լայն է, քան միայն աղիքներու կանոնաւոր գործունէութիւնը պահպանելը։ Մանրաթելը կարեւոր դեր ունի աղիքներուն սրտին, դիմադրողական համակարգին եւ նիւթափոխանակութեան առողջութեան մէջ։ Հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ բաւարար քանակութեամբ մանրաթելի օգտագործումը կ՚օգնէ՝

• Նուազեցնելու «քոլեսթերոլ»ի մակարդակը եւ արեան ճնշումը։
• Բարելաւելու արեան մէջ շաքարի վերահսկողութիւնը՝ նպաստելով 2-րդ տիպի շաքարախտի կանխարգիլման եւ վերահսկումին։
• Նուազեցնելու հաստ աղիքի քաղցկեղի, կաթուածի եւ քրոնիկ բորբոքումներու վտանգը։
• Օգնելու առողջ կշիռքի պահպանման։
• Կարգաւորելու դիմադրողական արձագանգները։
• Պահպանելու առողջ եւ բազմազան աղիքային մանրէահամայնք մը (microbiome), որ կը նպաստէ ընդհանուր առողջութեան բազմաթիւ ոլորտներուն մէջ։

Մանրաթելը յաճախ կը նկարագրուի իբրեւ լուծելի կամ անլուծելի՝ հիմնուելով այն բանի վրայ, թէ կը լուծուի՞ ջուրին մէջ, թէ՝ ոչ։ Այնուամենայնիւ, ընդհանուր առողջութեան տեսանկիւնէն այս զանազանումը այնքան ալ կարեւոր չէ, որքան անոր գործառոյթը մարմինին մէջ։ Աւելի օգտակար է մանրաթելը դիտարկել որպէս խմորելի կամ ոչ խմորելի։ Ահաւասիկ անոր նշանակութիւնը։

• Խմորելի մանրաթելը կրնայ քայքայուիլ աղիքային մանրէներուն կողմէ եւ օգտագործուիլ որպէս ուժանիւթ։ Այս ընթացքին կը գոյանան օգտակար միացութիւններ, ինչպէս՝ կարճ շղթայով ճարպաթթուներ։
• Ոչ խմորելի մանրաթելը դիւրութեամբ չ՚օգտագործուիր մանրէներուն կողմէ եւ հիմնականին մէջ ծաւալ կու տայ կղկղանքին՝ նպաստելով աղիքներու կանոնաւոր դատարկման։

Թէեւ կրնաք լսած ըլլալ մանրաթել պարունակող սննդային յաւելուածներու օգուտներուն մասին, մանրաթելը նախընտրելի է ստանալ սնունդէն, ոչ թէ յաւելուածներէն։ Պատճառը այն է, որ ամբողջական մթերքներու մեծ մասը կը պարունակէ տարբեր տեսակի մանրաթելերու խառնուրդ, ինչ որ յատկապէս օգտակար է աղիքներու առողջութեան համար։ Մանրաթելով հարուստ մթերքները կը ներառեն՝

• Պտուղները, ինչպէս՝ հատապտուղները, տանձն ու խնձորը։
• Բանջարեղէնները, ինչպէս՝ «պրոքոլի»ն, պրիւքսելեան կաղամբը եւ կանաչ տերեւ ունեցող բանջարեղէնները։
• Ընդեղէնները, ներառեալ ոսպը, սիսեռը եւ լուբիան։
• Ընկոյզները եւ սերմերը, ինչպէս՝ նուշը, «չիա»ի (chia) եւ կտաւատի (flax) սերմերը։
• Ամբողջական հացահատիկները, ներառեալ ամբողջական ցորենի հացը, վարսակը եւ ցորենի թեփը։

Կարեւոր է օգտագործել այլազան տեսակներ այս մթերքներէն։ Որքան աւելի բազմազան ըլլան մանրաթելով հարուստ մթերքները, այնքան աւելի տարբեր տեսակի մանրաթել կը մտնէ ձեր մարմինը, ինչ որ օգտակար է առողջութեան համար։ Փոքր, բայց կայուն փոփոխութիւններ կատարելը, օրինակ՝ ճերմակ հացի փոխարէն ամբողջական հացահատիկով հաց ընտրելը կամ «չիփս»երու փոխարէն ընկոյզներ կամ պտուղներ օգտագործելը, ժամանակի ընթացքին կրնայ զգալի ազդեցութիւն ունենալ։

Առողջ չափահասներու մեծ մասը պէտք է օրական նպատակադրէ 30-40 կրամ մանրաթել օգտագործել։ Սակայն մանրաթելի պահանջը կրնայ տարբերիլ ըստ տարիքի եւ առողջական ընդհանուր վիճակի։ Օրինակ՝ տարեց մարդիկ կրնան ունենալ մանրաթելի, «քալորի»ներու եւ սպիտակուցներու միջեւ հաւասարակշռութիւն պահպանելու անհրաժեշտութիւն։

Երբ ձեր սննդականոնին մէջ աստիճանաբար կ՛աւելցնէք մանրաթելի քանակը, կրնաք զգալ որովայնային անհանգստութիւն, փքուածութիւն կամ կազեր։ Այս ախտանշանները կանխարգիլելու կամ մեղմացնելու համար մանրաթելի քանակը պէտք է աստիճանաբար աւելցնել, ոչ թէ մէկ անգամէն։ Օգտակար մօտեցում մըն է՝

• Շաբաթական մօտաւորապէս 3 կրամով աւելցնել ձեր մանրաթելի ընդունումը։ Ասիկա կրնայ այնքան դիւրին ըլլալ, որքան ձեր սննդականոնին մէջ աւելցնելը՝ կէս գաւաթ ոլոռն, դդում կամ ծաղկակաղամբ, 1 գաւաթ ստեպղին, 1 միջին չափի քաղցր գետնախնձոր, 1 գաւաթ շագանակագոյն բրինձ, 3 ճաշի դգալ քերուած հնդկընկոյզ կամ 2 ճաշի դգալ շուշմայի սերմ։
• Նոյն մակարդակը պահպանել 7-10 օր՝ նախքան դարձեալ բարձրացումը։
• Առատ ջուր խմել՝ օրական մօտաւորապէս 2.4 լիթր։

Մանրաթելի ընդունման աստիճանական բարձրացումը ժամանակ կու տայ մարսողական համակարգին եւ աղիքային մանրէներուն համակերպելու, իսկ տհաճ ախտանշանները սովորաբար կարճ ժամանակ անց մեղմանալու։

Մանրաթելը առողջ սննդականոնի կարեւոր մէկ բաղադրիչն է։ Բուսական ծագում ունեցող բազմազան մթերքներ օգտագործելով, մանրաթելի ընդունումը աստիճանաբար աւելցնելով եւ բաւարար ջուր խմելով՝ կարելի է նպաստել աղիքներու առողջութեան եւ ընդհանուր բարեկեցութեան, միաժամանակ մանրաթելի ընդունման նպատակներուն հասնիլը աւելի դիւրին եւ երկարատեւ դարձնելով։

The post Ինչո՞ւ մանրաթելը օգտակար է ձեր ընդհանուր առողջութեան համար appeared first on AFHIL.

«Մայօ Քլինիք»ի (Mayo Clinic) մանկական մորթաբան տոքթ. Մեղա Թոլէֆսըն կը յանձնարարէ, թէ ինչպէս կարելի է նորածինները եւ փոքրիկները ապահով պահել բացօթեայ միջավայրի մէջ։

«Արեւայրուքները կրնան շատ ցաւոտ ըլլալ», կը բացատրէ տոքթ. Թոլէֆսըն։ «Եթէ անոնք բաւական ծանր ըլլան, կրնան վարակներու զարգացման նպաստել»։

Թէեւ արեւայրուքները յաճախ կարճաժամկէտ խնդիրներ կը նկատուին, արեւու ազդեցութեան ենթարկուիլը նաեւ երկարաժամկէտ վտանգներ ունի։

«Որքան աւելի շատ ուլթրամանիշակագոյն (UV) ճառագայթներու ազդեցութեան ենթարկուի փոքրիկը, յատկապէս եթէ այդ ազդեցութիւնը սկսի կեանքի կանուխ տարիներուն, եւ որքան աւելի շատ արեւայրուքներ ունենայ, այնքան աւելի կը բարձրանայ անոր մորթի քաղցկեղով հիւանդանալու վտանգը հետագային», կ’ըսէ տոքթ. Թոլէֆսըն։

Մորթի քաղցկեղի երկարաժամկէտ վտանգը նուազեցնելու համար կեանքի առաջին քսան տարիներուն արեւէն պաշտպանուիլը յատկապէս կարեւոր է։

Նորածիններու պարագային, լաւագոյնը առաւօտեան ժամը 10-էն մինչեւ կէսօրէ ետք ժամը 4-ը՝ արեւու ամենէն զօրաւոր ժամերուն, անոր ազդեցութենէն խուսափիլն է։ Եթէ այդ կարելի չէ, փոքրիկը պաշտպանեցէք ստուերով, երկարաթեւ հագուստով եւ գլխարկով։

Տոքթ. Թոլէֆսըն նաեւ կը յանձնարարէ արեւապաշտպան քսուք գործածել մորթին բաց մնացած հատուածներուն վրայ։

«Այդ տարիքին, մենք ծնողներուն կը յանձնարարենք գործածել հանքային (ֆիզիքական) պաշտպանիչ բաղադրիչներ պարունակող արեւապաշտպաններ, ոչ թէ քիմիական պաշտպանիչներ պարունակողները, որովհետեւ անոնք աւելի յարմար են զգայուն մորթի համար», կ’ըսէ ան։

Փոքրիկին համար արեւապաշտպան ընտրելու ժամանակ ուշադրութիւն դարձուցէք, որ անիկա պարունակէ հետեւեալ բաղադրիչները՝

• «Թիթանիոմի երկօքսիտ» (titanium dioxide)
• «Զինքի օքսիտ» (zinc oxide)

Յիշեցէ՛ք արեւապաշտպան քսուքը դարձեալ գործածել ամէն երկու ժամը անգամ մը կամ անմիջապէս լողալէ կամ քրտնելէ ետք։

The post Խորհուրդներ՝ փոքրիկները վնասակար ուլթրամանիշակագոյն ճառագայթներէն պաշտպանելու համար appeared first on AFHIL.

Արեւու ազդեցութեամբ մուգ գոյնի մորթը (tan) առողջութեան նշան չէ, այլ՝ մաշկին վնասուածք կրած ըլլալուն վկայութիւնը։ Արեւուն տակ կամ արհեստական միջոցներով (indoor tanning) ապահով կերպով գոյն առնելու միջոց չկայ։ Բարեբախտաբար, առօրեայ սովորութիւնները կրնան պաշտպանել ձեր մորթը եւ նուազեցնել մորթի քաղցկեղի վտանգը։

Կիրարկեցէ՛ք արեւապաշտպան քսուքը կանոնաւոր կերպով։ Ընտրեցէ՛ք UVA եւ UVB ճառագայթներու դէմ ամբողջական պաշտպանութիւն ապահովող արեւապաշտպան մը, որ ունի առնուազն SPF 30 պաշտպանութեան աստիճան։ Ուշադրութիւն դարձուցէ՛ք պիտանելիութեան ժամկէտին եւ անհրաժեշտութեան պարագային փոխարինեցէք զայն նորով մը։ Արեւապաշտպանը հեռու պահեցէ՛ք տաքէն եւ արեւու ուղղակի ճառագայթներէն, որովհետեւ կրնան նուազեցնել անոր արդիւնաւէտութիւնը։

«Սփրէյ»ի ձեւով արեւապաշտպանները սովորաբար աւելի դիւրին կը կիրարկուին մազածածկ մորթին վրայ։ Դիմայարդարման (makeup) որոշ արտադրութիւններ եւս կրնան արեւապաշտպան բաղադրիչներ պարունակել, սակայն անոնք պէտք է համապատասխանեն նոյն նուազագոյն չափանիշներուն՝ ապահովելով թէ՛ UVA եւ թէ՛ UVB ճառագայթներէն պաշտպանութիւն եւ ունենալով առնուազն SPF 30 պաշտպանութեան աստիճան։ Արեւապաշտպանները կրնան պարունակել օրկանական կամ ոչ օրկանական բաղադրիչներ, կամ երկուքին համադրութիւնը։

Ոչ օրկանական (հանքային) արեւապաշտպանները կը պարունակեն հանքային նիւթեր, ինչպէս՝ «թիթանիոմ երկօքսիտ»ը (titanium dioxide) եւ «զինք օքսիտ»ը (zinc oxide), եւ կ’ապահովեն գերազանց պաշտպանութիւն թէ՛ UVA, թէ՛ UVB ճառագայթներէն։ Այս բաղադրիչները սովորաբար աւելի խիտ կ’ըլլան եւ կրնան մորթին վրայ ճերմակաւուն հետք կամ շերտ ձգել։

Օրկանական (քիմիական) արեւապաշտպան զտիչները աւելի ընդհանրացած են եւ սովորաբար աւելի թեթեւ կ’ըլլան, դիւրին կը տարածուին մորթին վրայ եւ աւելի քիչ տեսանելի են։ Սակայն, անոնք կրնան UVA ճառագայթներէն այնքան զօրաւոր պաշտպանութիւն չապահովել, որքան հանքային արեւապաշտպանները։

Սննդամթերքի եւ դեղերու վարչութիւնը (FDA) վերջերս առաջարկած է Միացեալ Նահանգներու մէջ գործածութեան համար հաստատուած իր ցանկին վրայ աւելցնել օրկանական արեւապաշտպան նոր բաղադրիչ մը՝ «պեմոթրիզինոլ»ը (bemotrizinol, BEMT), որ կը պաշտպանէ թէ՛ UVA եւ թէ՛ UVB ճառագայթներէն, իսկ մորթէն ներծծուելով մարմին անցնելու աստիճանը շատ ցած է։

Արեւապաշտպան քսուքը գործածեցէք ամէն անգամ, երբ բացօթեայ կը գտնուիք, նոյնիսկ ամպամած օրերուն, երբ վնասակար ճառագայթներուն մինչեւ 80 առ հարիւրը կրնայ թափանցել ամպերուն միջով։

Արեւապաշտպան քսուքը գործածելու ժամանակ՝

• Մի՛ մոռնաք ծածկել այնպիսի տեղեր, ինչպէս` ականջներուն եւ ոտքերուն վերի բաժինը, վիզին ետեւի մասը, ինչպէս նաեւ՝ այն հատուածները, ուր տղամարդոց պարագային մօրուքը այնքան խիտ չէ։
• Արեւապաշտպան քսուքը կրկին գործածեցէք ամէն երկու ժամը անգամ մը։
• Յիշեցէ՛ք արեւապաշտպանը աւելի յաճախ քսել, երբ ջուր կը մտնէք կամ կը քրտնիք, որովհետեւ ասոնք կը նուազեցնեն այն ժամանակահատուածը, որուն ընթացքին արեւապաշտպանը կը շարունակէ արդիւնաւէտ մնալ։ Ջուրին դիմացկուն (water-resistant) արեւապաշտպանները սովորաբար պաշտպանութիւն կ’ապահովեն մօտաւորապէս 40-80 վայրկեան։
• Քսեցէ՛ք առատ քանակութեամբ արեւապաշտպան։ Շատեր սովորաբար անհրաժեշտէն աւելի քիչ կը գործածեն, ինչ որ կը նուազեցնէ անոր պաշտպանական ազդեցութիւնը։ Պարզ «սթրաթեժի» մըն է (strategy) ամբողջ շերտ մը քսել, ապա երկրորդ անգամ կրկնել, որպէսզի մորթը բաւարար չափով ծածկուի եւ աւելի լաւ պաշտպանուի։

Հագէ՛ք արեւու ճառագայթներէն պաշտպանող հագուստ։ Երկարաթեւ շապիկները, երկար տաբատները, լայնեզր գլխարկները եւ արեւային ակնոցները կայուն պաշտպանութիւն կ’ապահովեն՝ առանց արեւապաշտպան քսուքը դարձեալ օգտագործելու անհրաժեշտութեան։ Սակայն ոչ բոլոր հագուստները նոյն չափով կ՛արգիլեն ուլթրամանիշակագոյն (UV) ճառագայթները։ Ասիկա կրնաք գիտնալ՝ հագուստը լոյսին դիմաց բռնելով. եթէ լոյսը հագուստին միջով տեսնուի, ուրեմն ուլթրամանիշակագոյն ճառագայթներն ալ կրնան անոր միջով անցնիլ։

Այսօր, շատ ապրանքանիշներ կ’արտադրեն թեթեւ, օդ անցընող հագուստներ՝ ներկառուցուած ուլթրամանիշակագոյն պաշտպանութեամբ, որոնց մակարդակը կը գնահատուի ուլթրամանիշակագոյն պաշտպանութեան գործօնով (UPF)։ Ջուրի մէջ կամ ջրային մարզաձեւերու ընթացքին գործածուող պաշտպանիչ շապիկները (rash guards) արեւէն պահպանուելու յարմար եւ վստահելի միջոց մըն են։ Անոնք հասանելի են կարճաթեւ եւ երկարաթեւ տարբերակներով, գլխարկով կամ առանց գլխարկի։

Խուսափեցէ՛ք դիտումնաւոր արեւու ազդեցութեամբ մուգ գոյն ստանալէն։ Ներքին տարածքներու մէջ օգտագործուող արհեստական մուգ գոյն ստանալու սարքերը (indoor tanning) զգալիօրէն կը բարձրացնեն մորթի քաղցկեղի վտանգը։ Այդ նպատակին ծառայող անկողինները (tanning beds) կ’արձակեն զօրաւոր ուլթրամանիշակագոյն ճառագայթներ եւ կրնան «մելանոմա»ի վտանգը մինչեւ 20 առ հարիւրով բարձրացնել՝ նոյնիսկ մէկ գործածութենէն ետք։ 35 տարեկանը չբոլորած անձերու մօտ ներքին մուգ գոյն ստանալու միջոցներու գործածութիւնը կրնայ «մելանոմա»ի վտանգը մինչեւ 75 առ հարիւրով բարձրացնել։

Մորթի մասնագէտները յաճախ կը հանդիպին երեսուննոց հիւանդներու, որոնք իրենց պատանեկութեան եւ քսանական տարիքներուն մուգ գոյն ստանալու անկողինները լայնօրէն գործածելէ ետք ունին բազմաթիւ մորթի քաղցկեղներ եւ արեւու պատճառած ծանր վնասուածքներ։

Եթէ կը փափաքիք նման թուխ գոյն մը ունենալ՝ առանց ուլթրամանիշակագոյն ճառագայթներու վտանգին, արեւու ազդեցութիւն չպահանջող մուգ գոյն ստանալու արտադրութիւնները ապահով այլընտրանք մըն են։ «Սփրէյ»ները եւ «տիհիտրօքսիասեթոն» (dihydroxyacetone) պարունակող քսուքները կրնան մորթին տալ արեւու այրուածքի տեսք՝ առանց ուլթրամանիշակագոյն ճառագայթներու ազդեցութեան ենթարկուելու։

Ուշադրութիւն դարձուցէ՛ք արեւու ամենէն զօրաւոր ժամերուն։ Եթէ կը սիրէք բացօթեայ ժամանակ անցընել՝ ըլլայ լողափը հանգստանալ, պարտէզի մէջ աշխատիլ, աշնանային օր մը արշաւել կամ լերան լանջերէն դահուկ քշել, խոհեմութիւն է միաժամանակ օգտագործել արեւէն պաշտպանուելու տարբեր միջոցներ, ներառեալ՝ արեւապաշտպան քսուքը, ուլթրամանիշակագոյն ճառագայթներէն պաշտպանող հագուստը եւ հնարաւորութեան պարագային շուքի տակ մնալը։ Արեւէն պաշտպանուելու այս սովորութիւններուն հետեւողական կիրարկումը զգալիօրէն կը նուազեցնէ մորթի քաղցկեղի վտանգը՝ միեւնոյն ժամանակ արտօնելով ապահով կերպով վայելել բացօթեայ ժամանցը։

The post Առօրեայ ի՞նչ սովորութիւններ կրնան օգնել ձեզ պաշտպանուելու մորթի քաղցկեղէն եւ նուազեցնելու անոր վտանգը appeared first on AFHIL.